Fabrikanten prijzen hun wasmiddel graag aan als 'groen' of 'voordeliger voor mens en milieu'. Maar geen enkel wasmiddel is goed voor het milieu. Alle wasmiddelen bevatten een hele reeks bestanddelen zoals wasactieve stoffen, ontharders, vulmiddelen, geurstoffen, bleekmiddelen en schuimregelaars en belasten daarmee het milieu. Toch is lang niet ieder wasmiddel even schadelijk. De keus van het wasmiddel is dus van belang. Maar nog belangrijker is een zuinig gebruik.

Was- en oppervlakteactieve stoffen

De belangrijkste bestanddelen van een wasmiddel zijn de stoffen die het vuil uit de was halen, de 'wasactieve' of 'oppervlakteactieve stoffen'. Vroeger was dit altijd zeep, met als grondstof plantaardige of dierlijke vetten en oliën. In de jaren '50 is zeep verdrongen door synthetische zepen (tensiden). De grondstof van deze tensiden is aardolie. Synthetische tensiden breken over het algemeen langzamer en soms niet volledig af. Bovendien kunnen ze verontreinigd zijn. Zeep zorgt voor minder problemen, omdat het snel en volledig uit het water verdwijnt en niet verontreinigd is. Er zijn ook plantaardige tensiden, meestal met kokos- of palmolie als grondstof. Deze zijn over het algemeen beter afbreekbaar en minder verontreinigd dan aardolie-tensiden. De milieubelasting is vergelijkbaar met die van zeep. De nieuwste ontwikkeling zijn de suikertensiden. Deze worden geheel uit plantaardige grondstoffen gemaakt en zijn zeer goed afbreekbaar. De milieueffecten van de productie van zepen en tensiden zijn veel moeilijker te vergelijken. Zowel de winning en transport van aardolie, als de grootschalige productie van kokos- en palmolie met veel kunstmest en bestrijdingsmiddelen, zijn bezwaarlijk voor het milieu. Beter zijn tensiden van plantaardige grondstoffen die zonder kunstmest of bestrijdingsmiddelen (biologisch) geteeld zijn. Deze worden echter nog niet veel toegepast.

Op de verpakking is vaak sprake van 'anionogene en nonionogene was- of oppervlakteactieve stoffen'. Hier valt niet uit af te leiden om welke tensiden het gaat. Zit er zeep in, dan staat dat er wel op.

Ontharders

Ontharders binden de kalk in het water en voorkomen dat kalk op het wasgoed neerslaat. Een bekende ontharder is fosfaat, een stof die inmiddels bijna uit wasmiddelen is verdwenen. Dit is mede te danken aan consumenten die fosfaathoudende wasmiddelen massaal niet meer kochten toen de milieuproblemen van fosfaat bekend werden. Helaas zijn niet alle vervangers even onschadelijk. De ontharder NTA is bijvoorbeeld alleen onder gunstige omstandigheden goed afbreekbaar. Als het niet volledig is afgebroken, kan NTA schadelijke zware metalen uit slib in oplossing brengen. De ontharders NAS (ook wel zeoliet of Sasil genoemd), citraat en soda zijn minder schadelijk en hebben dus de voorkeur. Door het gebruik van NAS neemt de hoeveelheid zuiveringsslib wel toe.

Op de verpakking staat meestal vermeld welke ontharder is gebruikt.

Bleekmiddel, optische witmakers, CMC

Om hardnekkige vlekken te verwijderen bevatten totaalwasmiddelen vaak een bleekmiddel, maar colorwasmiddelen (voor bonte was) en fijnwasmiddelen nooit. Er zijn twee bleekmiddelen in gebruik, perboraat en percarbonaat, die dezelfde werking hebben. Perboraat is schadelijk voor het waterleven, percarbonaat niet. Bleekmiddelen hebben hulpstoffen nodig: een activator, zodat ze ook bij lagere temperaturen werken en een stabilisator omdat het bleekmiddel anders uiteen zou vallen. Als stabilisator worden wel de schadelijke fosfonaten of EDTA gebruikt. Totaalwasmiddelen uit de supermarkt bevatten vaak perboraat als bleekmiddel. Zeepwasmiddelen bevatten meestal percarbonaat. Op de verpakking staat vaak 'zuurstofbleekmiddel'. Dit kan zowel perboraat als percarbonaat zijn. Veel totaalwasmiddelen bevatten optische witmakers, die de was witter doen lijken terwijl dat niet zo is. Ze zijn slecht afbreekbaar en een onnodige belasting van het milieu. Dat geldt ook voor de vergrauwingsremmer CMC, die in veel wasmiddelen zit.

Wasverzachter

De stof die eerst in wasverzachters zat, met de naam DSDMAC, bleek erg schadelijk voor het waterleven. Daarom is deze de voorbije jaren helemaal vervangen. De nieuwe wasverzachtende stoffen zijn beter afbreekbaar, maar nog steeds vrij toxisch voor waterorganismen. Wasverzachters kunnen huidirritaties veroorzaken. Consultatiebureaus raden het gebruik voor babywas dan ook af. Natuurlijk textiel, zoals katoen, neemt bij het gebruik van een wasverzachter slechter water op en wordt eerder vuil. Als u het wasgoed buiten laat drogen, wordt het ook zacht. Azijn in het laatste spoelwater werkt ook als wasverzachter. Wasverzachtende doekjes hebben nog een extra nadeel: het onnodig afval.

Welk type wasmiddel is het best?

De meeste waspoeders zijn tegenwoordig compactpoeders. Deze zijn minder schadelijk voor het milieu dan de oude poeders. Er is geen sulfaat toegevoegd, een (overbodig) vulmiddel, dat rioolbuizen kan aantasten en het milieu belast. Ook bevatten ze per wasbeurt minder wasactieve stoffen (tensiden). Toch vormen ze vanuit milieu-oogpunt nog geen beste keus. Onze volgorde ziet er zo uit:

1. Zeepwasmiddelen of wasmiddelen met plantaardige tensiden zijn voor het milieu een goede keus. Let er wel op dat er geen NTA, perboraat of sulfaat in voorkomt. De merken Ecover en Scaldis bevatten de minste schadelijke bestanddelen. Ze zijn te vinden in reform- en natuurvoedingszaken. Het zeepwasmiddel van Scaldis is bovendien gemaakt op basis van biologische plantaardige olie. Bent u niet tevreden over de wasresultaten (bijvoorbeeld bij erg vuile was), dan kunt u de was af en toe met een ander wasmiddel doen.

2. Waspoeders uit de supermarkt zijn veelal compactpoeders met synthetische tensiden. Voor niet te vuile was is een compact fijnwasmiddel of colorwasmiddel in poedervorm geschikt. Hierin zit geen bleekmiddel. Colorwasmiddelen bevatten vaak wel een kleurbeschermer die zeer slecht afbreekbaar is. Bovendien is de werking hiervan volgens de Nederlandse Consumentenbond zeer beperkt. De colorwasmiddelen van Ariël futur, Omo, All en Tricel zijn een goede keus, gelet op de gebruikte tensiden. In Tricel zit ook geen kleurbeschermer.

3. Gebruik voor erg vuile was een totaalwasmiddel uit de supermarkt. Neem wel een compactpoeder, zonder NTA of fosfaat en mèt percarbonaat als bleekmiddel (Ariël futur, Driehoek wasbuiltje, Omo nieuwe generatie). In Omo Power en All active zit percarbonaat, maar ook zogenaamde waskrachtversneller. De Nederlandse Consumentenbond toonde aan dat wasgoed hierdoor sneller slijt.

4. Vloeibare wasmiddelen zijn er voor de hoofdwas en de fijne was. Ze bevatten vaak hoge gehaltes tensiden, omdat het nog niet goed mogelijk is er een ontharder in te doen. Ze scoren daardoor slecht op milieuaspecten. Koop ze daarom liever niet. De vloeibare wasmiddelen van Ecover hebben dit bezwaar niet, omdat daarbij de ontharder apart gedoseerd kan worden.

Biologische afbreekbaarheid

Op de verpakking staat meestal vermeld 'biologisch afbreekbaar'. Deze aanduiding heeft enkel betrekking op de wasactieve stoffen in het wasmiddel, en het gaat trouwens om een wettelijke vereiste. Sinds 1990 moeten de wasactieve stoffen, naargelang de soort, voor 80 of 90% biologisch afbreekbaar zijn. Deze afbreekbaarheid wordt echter gemeten bij ideale laboratoriumomstandigheden, en de stof wordt reeds als afgebroken beschouwd wanneer ze haar was-eigenschap (nl. de oppervlaktespanning van water verlagen) verliest. Het is dus maar de vraag in hoeverre deze stoffen ook werkelijk afgebroken worden in oppervlaktewateren.

Waar moet u verder op letten?

- Let op de dosering. Meestal kunt u met minder toe dan op het pak staat. Dit geldt evenwel niet bij Ecover, waar de correcte dosering aangegeven wordt.

- Gebruik bij (middel)hard water een beschermer tegen kalkaanslag, zoals Calgon. Deze werkt als ontharder. U kunt dan met de laagste dosering waspoeder volstaan.

- Was altijd met volle trommel; een halflege trommel verspilt water, energie en wasmiddelen.

- Was op zo laag mogelijke temperatuur. Voorwassen en wassen bij 95 graden is zelden nodig.

- Vuile plekken in kleding kunt u aansmeren met wat zeep, voor het wasgoed de machine in gaat.

- Inweken van vuil wasgoed kan met soda. Spoel hierbij wel grondig uit voor u gaat wassen.

- Vetvlekken kunt u verwijderen met ossegalzeep.

Meer informatie

- Boek Schone schijn, Babylon-De Geus/St. Natuur en Milieu, te koop in de boekhandel.