Elke dag hebben we met papier te maken: kranten, brieven, toiletpapier, boeken, verpakkingen. In 1994 bedroeg het papierverbruik in België 2,47 miljard kg of 243 kg per Belg. Vier jaar eerder was dit nog 'slechts' 207 kg per Belg. Minder papier gebruiken is hard nodig. De productie van papier tast de natuur aan en belast het milieu.

Papier wordt gemaakt van hout, waardoor het verbruik grote gevolgen heeft voor de bossen. Ook vervuilt de productie het milieu. Kringlooppapier, ook wel gerecycleerd papier genoemd, wordt gemaakt van oud papier. Dat spaart de bossen en voorkomt afval. Ook is de productie minder vervuilend.

Bomen

De grondstof voor nieuw papier is hout. Voor duizend kilo houtvrij (zie verder) grafisch papier, dus druk­, schrijf­ en kopieerpapier, zijn gemiddeld 15 bomen nodig. Het hout dat gebruikt wordt voor ons papier komt van over de hele wereld, maar vooral van het noordelijk halfrond. Lang niet al het hout komt uit productiebossen; ook in oude, natuurlijke bossen wordt gekapt. Zo verdwijnen in Canada en Siberië hele bossen om aan de stijgende houtvraag te voldoen.

Bijna de helft van ons papier en karton komt rechtstreeks uit Scandinavië. Anders dan we vaak horen, gaat het helemaal niet zo goed met de Scandinavische bossen. Vrijwel alle oorspronkelijke bossen (oerbossen) zijn verdwenen en hebben plaats moeten maken voor productiebos. Nog slechts vijf procent van de Scandinavische bossen bestaat uit oerbos of waardevol oud bos. Deze laatste resten zijn onvoldoende beschermd en worden daardoor in hun voortbestaan bedreigd. De overige 95 procent van de bossen is over het algemeen monotoon, saai productiebos. Er kunnen maar weinig planten­ en diersoorten leven. De hoeveelheid productiebos neemt nog steeds toe. Op zich is de uitspraak 'voor elke gekapte boom worden er twee teruggeplant' dus wel waar. Maar de natuur heeft daar weinig aan; door de gebruikte bosbouwmethoden worden meer dan duizend planten­ en diersoorten met uitsterven bedreigd.

Kringlooppapier

Bij de productie van kringlooppapier wordt geen hout gebruikt, maar oud papier. Hierdoor wordt de fabricage van pulp uit hout - een zeer milieubelastend proces - overgeslagen. Ten opzichte van het gangbare witte papier scheelt dit gemiddeld 100 procent hout, 22 procent energie, 46 procent luchtvervuiling met zwaveldioxide, 64 procent luchtvervuiling met giftige stoffen, 72 procent watergebruik, 91 procent watervervuiling en 28 procent afval (bijvoorbeeld waterzuiveringsslib). Een veelgehoord argument tegen kringlooppapier is dat bij het ontinkten van oud papier veel schadelijke stoffen vrijkomen. Het ontinkten gebeurt echter voornamelijk met zeep of zeepachtige stoffen, en lucht. Zeep zelf is niet bezwaarlijk, de zeepachtige stoffen kunnen dat wel zijn. Het afval dat bij het ontinkten van oud papier vrijkomt (papierstof, inkt- en zeepresten) bevat zo weinig schadelijke stoffen dat het als gewoon huisvuil mag worden verwerkt. Ook kan het worden verbrand om energie op te wekken. Als oud papier niet wordt hergebruikt, komen de inktresten ook op de afvalberg terecht. Naast grijs kringlooppapier, dat niet ontinkt wordt, bestaat er ook wit kringlooppapier, gemaakt van geselecteerde, kwalitatief betere, en ontinkte oud-papiersoorten. Omdat het meeste papierafval bestaat uit lagere kwaliteiten oud papier, is het beter om grijs kringlooppapier te gebruiken.

Andere papiersoorten

Er zijn verschillende soorten gewoon wit papier. Het papier kan houtvrij of houthoudend zijn, en al dan niet met chloor gebleekt.

Het lijkt tegenstrijdig, maar voor de productie van houtvrij papier zijn meer bomen nodig dan voor die van houthoudend papier. De hoofdbestanddelen van hout zijn cellulose en lignine (houtstof). Voor houtvrij papier wordt alleen de cellulose gebruikt, de lignine wordt verwijderd. Hierdoor zijn er meer bomen nodig. Aan de productie van houtvrij papier komen ook meer chemicaliën te pas.

Houtvrij papier werd vroeger altijd met chloor gebleekt. Dit veroorzaakt watervervuiling en is giftig voor onder andere vissen. Tegenwoordig is er steeds meer 'chloorvrij gebleekt' papier op de markt. Er is ECF (elementair chloorvrij)- en TCF (totaal chloorvrij)-papier. ECF-papier is geen grote verbetering, omdat er nog steeds chloorhoudende stoffen gebruikt worden die trouwens andere, voor algen zeer schadelijke vervuiling veroorzaken. TCF-papier is wel beter. Papierleveranciers noemen chloorvrij papier ten onrechte 'milieuvriendelijk' papier. Alleen wat betreft watervervuiling is het beter dan chloorgebleekt papier. Kringlooppapier blijft het beste alternatief. Een ander probleem is het toenemende gebruik van eucalyptushout voor de vervaardiging van papier. De manier waarop eucalyptushout wordt geteeld leidt over het algemeen tot uitputting en uitdroging van de grond. Eucalyptusplantages zijn onder andere in Zuid-Europa, Zuid-Amerika en Indonesië erg in opkomst. Voor de aanleg ervan wordt dikwijls tropisch regenwoud gekapt.

Het gebruik van kringlooppapier

De kwaliteit van kringlooppapier is de laatste 10 jaar sterk verbeterd. Het laat zich net zo goed als houtvrij wit papier verwerken bij offset, kopiëren en printen.

Voor drukken kan het beste gebruik worden gemaakt van gesatineerd (glad) kringlooppapier, omdat dit minder inkt opneemt. Maar ook op gewoon kringlooppapier gaat het goed. Voor fotokopieerapparaat en laserprinter moet men xerografisch (kopieer-)kringlooppapier gebruiken.

Ook voor faxapparaten kan kringlooppapier worden gebruikt, zowel voor het zenden als het ontvangen van berichten. Voor thermische faxapparaten bestaat er tegenwoordig ook speciaal kringlooppapier.

Bij het kopiëren kunnen in het begin wat problemen ontstaan. Let daarom op het volgende:

- een goede papierkeuze is belangrijk. Kringlooppapier met het Duitse milieukeur 'Blaue Engel' voldoet zowel aan hoge technische eisen voor kopiëren als aan strenge milieucriteria;

- zorg dat het papier niet te vochtig of te droog wordt. Bewaar het niet in een vochtige ruimte en laat het zo lang mogelijk in de verpakking zitten. Door vochtveranderingen ontstaan de meeste papierstoringen. Laat het bijvoorbeeld ook niet in de zon liggen.

De prijs van kringlooppapier is soms gelijk aan die van wit papier, maar vaak iets duurder. Bij grootverbruik is het afhankelijk van de leverancier of kringlooppapier goedkoper of duurder is.

Waar is kringlooppapier te koop?

- Particulieren kunnen kringlooppapier kopen in natuurvoedings- en wereldwinkels, warenhuizen en kantoorboekhandels.

- Bedrijven en instellingen kunnen terecht bij de gewone papiergroothandel (adressen in Gouden Gids) of bij enkele groothandels die zich gespecialiseerd hebben in kringlooppapier: Pandava (03/541.90.22) en Ecobos (tel.: 014/26.77.94, fax.: 014/26.77.95).

Meer informatie

- Informatiebladen nr.5 Papierbesparing en nr. 30 Reclamedrukwerk.

- Brochure 'Papier en Milieu, de ongebleekte waarheid over (kringloop)papier', Jeugdbond voor Natuurstudie en Milieubescherming, tel. 09/223.47.81 (30 frank).