CFK's (chloor fluor koolwaterstoffen) zijn bekend geworden als de drijfgassen in spuitbussen die de ozonlaag aantasten. Door acties van milieu- en consumentenorganisaties zijn de meeste spuitbussen nu CFK-vrij. Maar CFK's worden voorlopig nog voor een aantal toepassingen gebruikt, en de alternatieven zijn ook niet altijd even onschuldig.

Aantasting van de ozonlaag

Tussen de 16 en 48 kilometer boven het aardoppervlak bevindt zich de ozonlaag, de luchtlaag waar de meeste ozon in voorkomt. Ozon is een gas dat de schadelijke ultraviolette (UV) straling van de zon tegenhoudt. Zonder de beschermende ozonlaag zou het leven op aarde onmogelijk zijn.

In de jaren '80 werd bekend dat de ozonlaag dunner was geworden. Boven de zuidpool was de hoeveelheid ozon zo afgenomen dat men sprak van een 'gat' in de ozonlaag. Ook op het noordelijk halfrond doet zich een soortgelijk verschijnsel voor. In 1991 bleek de ozonlaag tweemaal zo snel te verdunnen dan men had aangenomen. In 1995 was het 'gat' boven de zuidpool zo groot als Europa! De grotere hoeveelheid UV-straling die door afbraak van de ozonlaag op aarde komt, is schadelijk voor al wat leeft. De hoeveelheid plankton in het water vermindert, waardoor ook de visvoorraad slinkt. Landbouwgewassen worden aangetast. Kortom, de voedselvoorraad komt in gevaar. Mensen hebben daarbij nog een grotere kans op huidkanker en de oogziekte staar.

De afbraak van de ozonlaag gebeurt vooral door bepaalde gassen. Naast CFK's (freonen of chloor fluor koolwaterstoffen, ook wel 'harde cfk's' genoemd) zijn er HCFK's (hydro chloor fluor koolwaterstoffen, ook wel 'zachte CFK's' genoemd) en halonen (broom fluor koolwaterstoffen). De halonen zijn het meest schadelijk, maar de hoeveelheid CFK's is veel groter. Deze CFK's hebben een lange levensduur, en beginnen hun vernietigende werk pas jaren nadat ze in de lucht terechtkomen. Ook HCFK's tasten de ozonlaag aan. Ze zijn iets minder schadelijk dan CFK's, maar beginnen veel sneller te werken.

Broeikaseffect

Alle ozonaantastende stoffen spelen ook een rol bij een ander wereldwijd milieuprobleem, het broeikaseffect. Doordat er steeds meer gassen in de lucht komen die als een deken de warmte van de zon vasthouden, stijgt de temperatuur op aarde. Dat kan ingrijpende gevolgen hebben, zoals stijging van de zeespiegel en verandering van het klimaat.

Maatregelen

Internationaal zijn er afspraken gemaakt om de productie en het gebruik van de belangrijkste ozonaantastende stoffen te beëindigen: het Protocol van Montreal. Voor CFK's ging dat verbod begin 1996 in, voor de halonen geldt het al sinds 1994. België is in 1995 gestopt met het gebruik van CFK's. De zachte CFK's mogen nog tot 2030 worden gebruikt en dreigen de belangrijkste vervangers van de harde CFK's te worden, hoewel ze oorspronkelijk als 'overgangsproduct' waren bedoeld. De concentratie HCFK's in de atmosfeer neemt sinds een paar jaar sterk toe. Een slechte ontwikkeling, want door hun kortere levensduur leveren ze juist de komende 20 jaar een bijdrage aan de aantasting van de ozonlaag. En de afbraak is juist in die periode waarschijnlijk op haar hoogtepunt - door het effect van alle CFK's die in het verleden in de atmosfeer terechtkwamen. Milieuorganisaties willen dat ook de toepassing van HCFK's eerder aan banden wordt gelegd. Het gebruik van de andere ozonaantastende stoffen moet zo snel mogelijk wereldwijd worden gestopt.

Elektronica

Bij het maken van elektronische apparaten als videorecorders, CD-spelers en computers worden CFK's gebruikt als reinigingsmiddel. De gebruikte CFK's moeten zoveel mogelijk worden opgevangen, maar of dit ook gebeurt is onduidelijk. De elektronica-industrie is een topverbruiker van deze gassen. Diverse firma's zijn bezig het gebruik te verminderen of om te schakelen op andere reinigingstechnieken. Met water en zeep worden goede resultaten geboekt.

Koel- en vriesapparaten

Oudere koel- en vrieskasten bevatten CFK's in de koelvloeistof en in het isolatiemateriaal van de wanden. Sedert het verbod op CFK's heeft men hiervoor alternatieven ontwikkeld. HFK's of hydro fluor koolwaterstoffen, vroeger gebruikt als alternatief, zijn ondertussen ook al verboden in huishoudkoeltoestellen. Deze gassen waren niet zo'n goed alternatief, omdat het sterke broeikasgassen zijn. Goede alternatieven zijn de gassen propaan, butaan en pentaan. Verschillende grote koelkastfabrikanten leveren al koel­ en vrieskasten met deze gassen. Is uw oude apparaat kapot en niet meer te repareren, bel dan de gemeentereiniging om het te laten verwerken. Het metaal zal waarschijnlijk gerecupereerd worden. De koelvloeistof kan worden afgetapt, maar dat gebeurt meestal niet. Er zijn wel bedrijven die de CFK's kunnen terugwinnen, maar daar moet u wel voor betalen.

Auto-airconditioning

Sinds januari 1993 hebben nieuwe auto's met airconditioning R-134a in de koelvloeistof. Dit is een sterk broeikasgas en daarom geen goed alternatief voor CFK's. Bij oudere types zitten in de koelvloeistof nog CFK's. Het koelsysteem in auto's is nooit helemaal lekdicht, zodat er gas vrijkomt. Gemiddeld is het lekverlies van de koelvloeistof 10 tot 35 procent per jaar. Eigenlijk zou airconditioning in auto's verboden moeten worden; het is overbodig en kost ook nog extra energie.

Isolatiemateriaal

Isolatiematerialen met CFK's zijn verboden. Polyurethaanschuim (PUR) dat wordt verwerkt tot platen of als schuim wordt gespoten onder vloeren of in spouwmuren is CFK-vrij. Voor platen van polystyreen (piepschuim) worden geen CFK's gebruikt. De lichtblauwe platen van Styrofoam en Styrodur worden wel nog met HCFK's gemaakt. Ook CFK-vrij PUR en polystyreen hebben echter milieubezwaren. Neem liever ander materiaal: kurk, kokosvezel, katoen, vlas, houtvezel of isolatiemateriaal van oud papier. En neem voor de kruipruimte schelpen of kunststof-aluminiumfolie. In spuitbussen PUR-schuim zitten HCFK's. Gebruik in plaats daarvan dichtingsband, kit, specie of brokjes steen afgesmeerd met gips of cement.

Schuimplastic

In diverse producten zit schuimplastic: meubels, matrassen, kussens, schoudervullingen. Licht en zacht schuimplastic werd tot en met 1994 nog met HCFK's gemaakt. CFK's worden niet meer gebruikt.

Voor de productie van schuimplastic worden traditioneel een blaasmiddel en een hulpblaasmiddel gebruikt. Momenteel is in veel Europese landen het hulpblaasmiddel voor polyurethaanschuim methyleenchloride, een niet onbesproken product. Ook in België is dit zo. Het product op zich blijft voorlopig toegelaten, maar door de verstrengde Vlaamse emissienormen is het gebruik ervan bijna niet meer vol te houden en het loopt dan ook op zijn laatste benen. De technologie voor de productie van PUR evolueert naar het gebruik van CO2 als blaasmiddel, in combinatie met verminderde druk (i.p.v. een hulpblaasmiddel).

Brandblusapparaten

Het installeren van halon-brandblusapparaten is verboden. Heeft u nog een halonblusser, lever deze dan in als chemisch afval. Alternatieven zijn poederblussers of blussers die werken met koolzuursneeuw.

Spuitbussen

De meeste spuitbussen zijn CFK-vrij, maar het blijven milieuaantasters. Het zijn meestal wegwerpverpakkingen, die veel energie en grondstoffen kosten en een hoop afval opleveren. Koop producten daarom bij voorkeur in een andere verpakking.

Chemische wasserijen

Een 'F' in het wasvoorschrift is een aanwijzing voor de chemische wasserij dat kleding met een speciaal reinigingsmiddel, een CFK, gereinigd moet worden. Koop deze kleding liever niet.

Uit een test van de Nederlandse Consumentenbond in februari 1993 bleek dat chemisch reinigen met CFK's meestal geen beter resultaat gaf dan andere onderzochte methoden, waaronder wassen in de wasmachine. Chemische wasserijen onderzoeken alternatieve reinigingstechnieken, enkele werken daar al mee.

Meer informatie

- Informatiebladen nr. 40 Koelkasten en nr. 48 Isolatiemateriaal.

- Bedrijven die cfk's uit uw oude koelkast kunnen terugwinnen zijn b.v. Besri (Gent) en Van Gansewinkel.

- Ook Indaver zorgt voor de vernietiging van cfk's (bedrijven): (03) 568 49 43.