Om te voorkomen dat hout gaat rotten wordt het vaak behandeld met houtverduurzamings­, ofwel impregneermiddelen. Dit zijn bestrijdingsmiddelen, die schadelijk zijn voor gezondheid en milieu. Na de landbouw is de houtverduurzamingsindustrie de grootste gebruiker van bestrijdingsmiddelen. Verduurzaming is niet nodig, als u kiest voor goede constructies en/of het hout verft. Ook kunt u duurzame houtsoorten uit goed beheerde bossen gebruiken of andere materialen dan hout.

Milieu en gezondheid

De houtverduurzamingsindustrie veroorzaakt bodemverontreiniging met zware metalen en luchtverontreiniging met koolwaterstoffen. Deze laatste stoffen dragen bij aan smogvorming en kunnen giftig zijn. In de buurt van verduurzamingsfabrieken vormen ze een gevaar voor omwonenden en de landbouw. Ook zijn er mogelijk risico's voor werknemers. Vooral een speciale groep koolwaterstoffen, de PAK's, zijn schadelijk. Ze zijn slecht afbreekbaar en een aantal zijn kankerverwekkend. Bij veel bedrijven zijn overschrijdingen van de bodemkwaliteitsnormen voor zware metalen (arseen) vastgesteld. Tijdens het gebruik logen verduurzamingsmiddelen uit naar lucht, water en bodem.

In de afvalfase wordt hout gestort, verbrand of hergebruikt. Bij stort belanden de giftige bestanddelen, zoals zware metalen en PAK's, uiteindelijk in bodem en grondwater. Bij slechte verbranding komen giftige stoffen vrij. Bij hergebruik, bijvoorbeeld als houtsnippers in plantsoenen, belanden ze net als bij het storten uiteindelijk in het milieu. Eens het hout volledig vergaan is, zijn alle verduurzamingsmiddelen in het milieu terechtgekomen.

De doe-het-zelver loopt tijdens het opbrengen van verduurzamingsmiddelen gevaar bij inademing, huidcontact en inslikken. Eenmaal verduurzaamd hout kan schadelijke bestanddelen blijven afgeven, zoals zware metalen en PAK's. Denk maar aan oude spoorbielzen in tuinen en plantsoenen bij warm weer. Inademen of aanraken van deze stoffen kan gevaarlijk voor de gezondheid zijn.

De industrie doet inspanningen om de milieuverliezen te minimaliseren bij productie en toepassing. De milieubeweging meent dat dit het probleem enkel in de tijd verschuift en pleit voor een verbod op houtverduurzamingsmiddelen.

Verantwoord bouwen

Door bij de constructie rekening te houden met weersinvloeden en eigenschappen van het hout is verduurzaming vaak niet nodig. Kernhout, het binnenste deel van de boomstam, is veel duurzamer dan spinthout, het buitenste deel. Naaldhout uit koude streken, zoals Noord-Scandinavië, is van betere kwaliteit. Krimpkieren in de verbindingen zijn er veel minder bij droog hout (vochtpercentage van 14 of minder) en bij vingerlasverbindingen. Kwasten in hout kunnen ook kieren opleveren. Door daken te laten oversteken en kozijnen wat dieper in de gevel te plaatsen zorgt men voor meer bescherming tegen zon en regen. Vooral hout op de grens van water of bodem met lucht, wordt aangetast. Houtdelen van een schuurtje of een tuinhek kunt u daarom het beste minstens 30 centimeter boven de grond laten beginnen door het onderste deel van ander materiaal te maken, bijvoorbeeld van beton. Ook kunt u de palen in een stalen paalhouder plaatsen. Het hout kunt u dan gewoon met verf of beits beschermen.

Verf dekt slecht op scherpe kanten en verbindingsnaden. Rond hoeken en kanten daarom af. Bewerking van hout, zoals boren en spijkeren, werkt rotting in de hand. Doe dit zo min mogelijk en koop kant-en-klare producten. Producten als kozijnen en deuren die door de fabrikant van een verflaag zijn voorzien, zijn veel duurzamer dan wanneer u ze zelf verft. Is aantasting van hout niet te voorkomen, gebruik dan alternatieven voor verduurzaamd hout.

Alternatieven voor verduurzaamd hout

Tropisch hardhout is vanwege de rampzalige ontbossing in de tropen bijna nooit een goed alternatief, net als hout uit oerbossen buiten de tropen. Uitzondering is hout met het betrouwbare FSC-keurmerk. Dit hout voorlopig nog niet verkrijgbaar. Een aantal houtbedrijven, die zich verenigd hebben in de 'Club 1997' (lijst op te vragen bij WWF, 02/347.30.30), hebben zich ertoe verbonden om vanaf 1997 FSC-gelabeld hout te verkopen.

Ook verantwoord zijn sloophout of duurzame Europese houtsoorten, zoals eiken, tamme kastanje en robinia (Robinia pseudoacacia). Robinia en tamme kastanje zijn beperkt verkrijgbaar. Andere mogelijkheden zijn niet-verduurzaamd naaldhout, beton, steen, staal, gerecycleerd plastic, vezelcementplaten of een heg. Gerecycleerd plastic is er in allerlei kleuren en maten. PVC en aluminium zijn zeer milieuonvriendelijk en dus geen goede alternatieven.

Een beloftevolle nieuwe piste vormt het zgn. PLATO-hout. Dit is banaal hout (bv. populier) dat zonder toevoeging van chemische stoffen verduurzaamd is. Door blootstelling aan hoge temperaturen en druk vormen de zachtste houtbestanddelen een soort hars die niet langer vatbaar is voor aantasting. Het resultaat is qua eigenschappen vergelijkbaar met tropisch hardhout. Momenteel bevindt zich in Wageningen (NL) al een proeffabriek; opschaling naar commercieel niveau wordt verwacht tegen 1998. Ook bestaande constructies in bijvoorbeeld daken kunnen op deze manier behandeld worden.

Verduurzamingstechnieken

De industrie kan veel efficiënter verduurzamen dan de doe-het-zelver, en gebruikt ook steeds efficiëntere methoden. Helaas werkt men bijna uitsluitend met de schadelijke middelen creosootolie en wolmanzout. Met de verbeterde technieken kunnen ook steeds grotere hoeveelheden dieper in het hout worden gebracht. Er bestaan moderne nabehandelingstechnieken (fixeren) om te voorkomen dat het middel na het inbrengen uit het hout ontsnapt. Productie en gebruik van verduurzaamd hout veroorzaakt zo minder milieuvervuiling, maar het probleem wordt wel verplaatst naar de afvalfase. Ook kunnen deze technieken schadelijk zijn voor de werknemers. In geïmporteerd hout kunnen schadelijke middelen zitten die in België al verboden zijn.

Voor buitenkozijnen en deuren kunt u het beste niet-verduurzaamd Europees hout nemen als vuren of grenen (bv. Velux). Tweede keus is hout dat plaatselijk verduurzaamd is met bifluoride of boorzouten. Deze middelen verspreiden zich pas als het hout een bepaalde vochtigheid heeft bereikt. Daardoor is er zeer weinig van nodig. Hout dat met bifluoride en boorzouten is behandeld moet worden overgeschilderd om uitlogen te voorkomen.

Verduurzamingsmiddelen

Creosootolie wordt het meest toegepast. Hout dat hiermee behandeld is, is bruin van kleur, vettig en ruikt rokerig. Creosootolie is gemaakt uit steenkoolteer. Het is een mengsel van koolwaterstoffen, waaronder 30 tot 50 procent PAK's. Tijdens het verduurzamingsproces ontstaat zeer veel lucht-, water- en bodemverontreiniging. Maar ook tijdens gebruik en in de afvalfase. Carbolineum lijkt op creosoot, maar wordt alleen door de doe-het-zelver gebruikt. Creosootolie en carbolineum kunt u overschilderen met tuinbeits op basis van water of lijnolie, of houtdestillaten.

Wolmanzouten bevatten koper in combinatie met arseen, chroom, borium, fluor of zink. Van deze stoffen zijn arseen en chroom het meest ongezond. Beide zijn sterk giftig en kunnen in deze vorm kanker verwekken. Behandeld hout is meestal blauwgroen van kleur. De giftige metalen kunnen in water, bodem en lucht terechtkomen. Het zijn afvalzouten van de metaalindustrie die als chemisch afval op een verantwoorde wijze verwerkt hadden moeten worden. Wolmanzouten kunt u met allerlei verven en beitsen overschilderen. Uit milieuoogpunt heeft waterverdunbare natuurverf de voorkeur. Tweede keus zijn waterverdunbare alkyd­ of hybrideverven of high solidverven.

Overige: Boorzouten (borax, boorzuur) zijn van de middelen die in de winkel verkrijgbaar zijn de minst schadelijke. Hierbij is overschilderen noodzakelijk om uitlogen te voorkomen.

Wilt u toch kant-en-klaar verduurzaamd hout, kies dan voor hout dat behandeld is met benzalkoniumchloride. Dit hout mag niet met de grond in contact staan.

Chemisch afval

Verduurzaamd hout mag niet zomaar bij het gewoon afval. Vlarem schrijft voor dat het moet afgevoerd worden naar een industriële verbrandingsoven. Verbrand daarom nooit geïmpregneerd hout maar breng het naar het containerpark.