Een paar jaar geleden stonden er regelmatig berichten in de krant over te hoge gehaltes dioxine in levensmiddelen en moedermelk. Volgens een rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie bevat de Belgische moedermelk zelfs de hoogste gehalten dioxines ter wereld.

Anno 1995 bedroeg de uitstoot van dioxines in België 1,15 kg TEQ waarvan 536 g in Vlaanderen. (TEQ staat voor toxische equivalenten, d.w.z. de hoeveelheid dioxines omgerekend volgens toxiciteit naar de giftigste variant). Ruim twee derden van de totale uitstoot naar lucht, water en bodem is afkomstig van vuilverbrandingsovens.

Wat is dioxine

Dioxine is een verzamelnaam voor een grote groep chemische verbindingen, waaronder een aantal extreem giftige. De gevaarlijkste varianten kunnen ontstaan bij processen waarin chloor een rol speelt. Zoals bij de productie van chloorhoudende bestrijdingsmiddelen, bij de verbranding van chloorhoudende stoffen (zoals het plastic PVC) en bij het bleken van papier met chloor. Ook ontstaat dioxine bij het stoken van hout en de verbranding van broomhoudende brandvertragers, die in kunststof onderdelen van elektrische apparaten zitten.

Gevaren van dioxine

De norm voor dioxine is heel erg laag: je mag per dag slechts 10 picogram (0,00000000001 gram) per kilo lichaamsgewicht binnenkrijgen. Verschillende dioxine-deskundigen twijfelen aan de juistheid van deze norm. Zo raadt de Nederlandse Gezondheidsraad in haar dioxine- risico-evaluatierapport een inname van hoogstens 0,1 pg per kg lichaamsgewicht per dag aan. Uiterst kleine hoeveelheden zijn al schadelijk. Bij een normaal voedselpakket krijgt men ongeveer 2 tot 15 picogram per dag binnen. Uit een onderzoek van het gezaghebbende Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) blijkt dat de gevaren van dioxine groot zijn. De norm zou daarom eigenlijk nog zo'n 1500 maal zo streng moeten zijn. Bij mensen kan dioxine een ernstige vorm van huiduitslag, chlooracne, veroorzaken.

Hoogstwaarschijnlijk kan dioxine geboorteafwijkingen veroorzaken, kanker bevorderen en de hormoonstofwisseling beïnvloeden. De stof hoopt zich op in vet, zoals melk- en lichaamsvet. We krijgen dioxine voornamelijk binnen via ons voedsel. Een klein gedeelte van de dioxine is afkomstig uit andere bronnen, bijvoorbeeld door roken of door het verkeer.

Dioxine en de vuilverbranding

Huishoudelijk afval bevat vaak chloor: etensresten met keukenzout (natriumchloride), verpakkingen van PVC en producten als chloorbleekmiddel. Een deel van dat huisvuil wordt verbrand in verbrandingsinstallaties. Jaarlijks wordt er in Vlaanderen 1 miljoen ton afval verbrand. Bij de verbranding ontstaat dioxine. Door rookgasreiniging wordt een gedeelte ervan weggevangen, maar lang niet alles. Zelfs de modernste verbrandingsovens in Vlaanderen voldoen (nog) niet aan de Vlarem-norm van 0,1 ng TEQ/m³ rookgas, die geldt vanaf 1997. Naast dioxine komen er nog meer schadelijke stoffen vrij, zoals bepaalde koolwaterstoffen (PAK's) en zware metalen. De Bond Beter Leefmilieu is voor een sterke vermindering van verbranding van huisvuil. Allerlei nuttige herbruikbare grondstoffen gaan verloren, terwijl schadelijke stoffen juist blijven bestaan. De volumebeperking is beperkt en ondanks allerlei filters blijft de luchtverontreiniging aanzienlijk.

Zuivel en vlees

In de melk en het vlees van koeien die grazen in de buurt van verbrandingsovens kunnen verhoogde dioxinegehaltes voorkomen. Nadat het uit de verbrandingsoven is gekomen daalt dioxine in kleine hoeveelheden op het grasland neer. Doordat koeien grote hoeveelheden gras of hooi eten krijgen ze veel dioxine binnen. Dit concentreert zich in het vet van de koeien en dus ook in hun vlees en melkvet. In tegenstelling tot Nederland bestaat er in België geen dioxinenorm voor melk of andere voedingswaren.

Volle melk bevat meer vet dan halfvolle en magere melk en daardoor ook meer dioxine. Ditzelfde geldt voor andere melkproducten, zoals boter, slagroom en kaas. Karnemelk bevat erg weinig vet, dus ook weinig dioxine.

Groenten

Groenten nemen nauwelijks dioxine op uit de bodem. Vanuit de lucht kan het echter wel op de groenten neerkomen. Door goed wassen kan dioxine grotendeels worden verwijderd. Andere schadelijke stoffen, zoals zware metalen, worden wel in groenten opgenomen. Hebt u een volkstuin in de buurt van een verbrandingsoven, dan kunt u beter eens laten onderzoeken of uw groente niet teveel zware metalen bevat. De kosten van een dergelijk onderzoek zijn wel hoog.

Vis

Bij vissen in de buurt van (Nederlandse) verbrandingsovens zijn hoge concentraties dioxine aangetroffen. Vooral vette zoetwatervis, zoals paling, kan veel dioxine bevatten.

Borstvoeding

Ook in moedermelk kan dioxine zich ophopen. Toch blijkt borstvoeding desondanks nog steeds beter te zijn dan flessenvoeding voor de ontwikkeling van de baby. Zuigelingen die borstvoeding kregen, deden het wat betreft motorische en mentale ontwikkeling zelf iets beter dan baby's die met de fles waren grootgebracht. Het is wel aan te bevelen niet te gaan vermageren in de zoogperiode om te voorkomen dat er teveel schadelijke stoffen vrijkomen die in het vet zijn opgeslagen.

In het jongste rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie (1996) over dioxines in moedremelk blijkt België nog steeds tot de top te behoren. Zo bedroeg het gemiddelde gehalte dioxines in moedermelkvet in 1993 20 tot 27 pg TEQ/g. Ter vergelijking: de Nederlandse norm voor koemelkvet bedraagt 6 pg!

Maatregelen

De milieubeweging vindt het belangrijk dat de uitstoot en vorming van dioxine wordt

voorkomen.

1. Zowel de bestaande als de nieuwe afvalverbrandingsinstallaties moeten de best mogelijke rookgasreiniging toepassen. Als ze dat niet kunnen of willen moeten ze gesloten worden.

2. De hoeveelheid afval die wordt verbrand moet drastisch verminderen. Dit kan door het huisvuil gescheiden in te zamelen. Alleen al door aparte inzameling van groente-, fruit- en tuinafval (GFT) wordt de hoeveelheid huishoudelijk afval bijna gehalveerd. Bovendien levert dit een bruikbaar product op: compost. Als de etensresten, en daarmee een groot deel van het zout, niet meer in de verbrandingsoven terechtkomen, is daarmee één van de bronnen voor dioxine-vorming verdwenen. Ook verloopt de verbranding van het overige huisvuil dan beter, omdat er minder vocht in zit. U kunt als consument zelf uw huisvuil scheiden en zoveel mogelijk laten hergebruiken. Vanaf halverwege 1998 wordt de gescheiden inzameling van GFT-afval verplicht in alle gemeenten die een milieuconvenant ondertekenen met de Vlaamse overheid. Door gescheiden inzameling kan de bouw van nieuwe verbrandingsovens worden gestopt.

3. Zeker voor wegwerpverpakkingen is het gebruik van PVC volstrekt overbodig. Door de PVC-actie van milieu-en consumentenorganisaties in het begin van de jaren '90 zijn al veel fabrikanten overgeschakeld op ander materiaal. Duurzame artikelen, zoals vloerbedekking (vinyl), regenkleding en kozijnen kunt u beter van ander materiaal dan PVC kopen.

4. De Bond Beter Leefmilieu pleit voor een terugdringing van de chloorindustrie. Nogal wat stoffen uit deze bedrijfstak zijn mogelijke veroorzakers van dioxine. Daarnaast leveren ze nog andere milieu- en gezondheidsrisico's op.

5. Het gebruik van broomhoudende brandvertragers zou moeten worden verboden. Bij tests van elektronische apparaten, zoals televisies, heeft de Nederlandse Consumentenbond onderzocht of er brandvertragers in zitten. In TV's van Hitachi, Nokia en Philips zijn deze stoffen nooit aangetroffen.

Meer informatie

- Informatieblad  nr. 15 Houtkachels en nr. 23 PVC.