INLEIDING

Hoe we wonen bepaalt voor een groot deel hoe we leven. Je woning is je directe leefomgeving. Die kan je best zo gezond mogelijk maken, voor jezelf en je medebewoners.
Je huis is in feite je vertrouwde biotoop, je eco-systeem. Hoe kan je die directe leefomgeving zo ecologisch mogelijk bouwen en inrichten?

Bouwbiologen letten vooral op de keuze van gezonde materialen. Bio-bouw wil een evenwicht creëren tussen de leefomgeving van mensen en het globale leefmilieu. Bouwecologen letten op de levenscyclus van materialen en op het beheer van de grondstofstromen (energie, water,...)
 

WAAR WONEN ?

Kan er in het Vlaanderen van de 21ste eeuw nog gebouwd worden? Of loopt de  woningbouw even vast als het verkeer? De huidige trend van alleenstaande fermettes in nieuwe verkavelingen verslindt meer en meer open ruimte. Files groeien aan en slinken weer, woningen blijven echter staan. De als een olievlek uitdijnende  lintbebouwing en verkavelingen dreigen van het Vlaamse platteland één grote tuinwijk te maken. Dit gaat gepaard met een enorm verlies aan open ruimte en aan energie en geld.

De open ruimte kan gespaard worden door zoveel mogelijk gebouwen te hergebruiken. Een bestaande woning kopen of huren en aanpassen en verbouwen is een milieuvriendelijke keuze.  De trend om omvangrijke industriële panden (vooral magazijnen) tot knappe energiezuinige woonelementen (de bekende lofts) biedt zeer interessante mogelijkheden: je kan gemeenschappelijke ruimtes hebben om te recreëren, te wassen of zelfs energie op te wekken (een kleine warmtekrachtcentrale maakt elektriciteit en gebruikt de warmte voor de woningen).

In de woonkern is nieuwbouw ook op zijn plaats. Nieuwbouw kan ook rationeel aangepakt worden. Je kan samen met een groep mensen een bouwgrond aankopen en er samen gekoppelde woonkernen inplanten. Zo spaar je ruimte, energie en ook een pak kosten. Door rationeel om te springen met ruimte blijft er in Vlaanderen plaats over om van te genieten.
 

MILIEUVRIENDELIJK BOUWEN EN WONEN

Milieuvriendelijk bouwen vraagt een goede keuze van materialen met lage energieinhoud en zonder gevaren voor de gezondheid. Het vraagt een energiebewust plan, goede isolatie, doordachte ventilatie en een uitgekiend gebruik van gratis warmte.

Je gaat best uit van een gunstige verhouding tussen leefruimte en warmteverliezende buitenwand-
oppervlakte. Dus liefst geen grillige vormen, een goede oriëntatie van voldoende beglaasde leefruimte naar de zon, met koude bufferruimtes zoals garage en berging op het noorden en de mogelijkheid om verwarmde en niet-verwarmde ruimtes van elkaar te scheiden (met muren en deuren).

Je kan bewust kiezen voor ecologische materialen, waarbij je rekening houdt met de productiefase, de gezondheidseffecten en de afvalfase. 

De materialen maken gebruik van basisgrondstoffen, ze hebben een productieproces ondergaan en komen ooit terug in aanmerking om te slopen.
Bouwmaterialen zijn meer of minder milieuvriendelijk in de mate dat in elk van deze fasen schadelijke milieueffecten en energieverbruik zo laag mogelijk gehouden worden.

Er dienen voldoende en hernieuwbare basisgrondstoffen voor te zijn, de materialen dienen best geproduceerd te zijn op een sociaal rechtvaardige manier en met weinig energie-input en weinig afval. De materialen dienen duurzaam en herbruikbaar te zijn, en niet giftig. Dit vraagt dus wel wat onderzoek vooraleer je materialen vindt die aan die criteria voldoen. En voor alles is er ook geen perfecte oplossing. Een goede keuze van materialen kan wel voor een gevoel van welbehagen zorgen in de woning.

De basis van het huis zijn de muren. Hiervoor kan je zandsteen, kalksteen of baksteen gebruiken. Kalk-zandsteen  is een steensoort die ontstaat door zand en kalk samen onder hoge druk en temperatuur te brengen. Deze steen vergt aanzienlijk minder energie dan de productie van baksteen.  In onze streek is het werken met stroleem, grenenhout, vurenhout of sparrenhout minder bekend.

Voor het dakgebinte is hout interessant. Houtbehandeling kan ondertussen met mensvriendelijke vernissen en impregneermiddelen zodat u het de bekende lichtgroene Wolmanzouten kan laten staan. De houtbehandeling gebeurt namelijk met producten op basis van lindaan (gechloreerde organische verbinding) of PCP (pentachloorfenol). De alternatieven ruiken nog goed ook en doden houtvretende beestjes even doeltreffend als de klassieke ongezonde middelen: hout behandeld met producten op basis van boriumzouten verdienen de voorkeur.
Zichtbaar hout dien je niet met deze middelen te behandelen. De vochtigheid is hier te laag voor de ontbindende werking. Het dak kan je afwerken met dakpannen van klei, natuurleien of met een grasdak.
 
 

Isolatie
Een goede isolatie hangt zowel af van het aantal centimeters isolatiemateriaal in vloer, spouw of dak, als van correcte plaatsing, de bouwkundige details en de ventilatie.

De bekende materialen zijn glaswol en rotswol. Andere mogelijkheden zijn kokosvezel en kurk (duur!). Er zijn isolatiematerialen op de markt op basis van gerecycleerd papier (isofloc bestaat uit kringlooppapier behandeld met boriumzouten, Panterre bevat plantaardige vezels, cellulose en gerecycleerd papier). Je kan je huis ook isoleren met geëxplandeerde kleikorrels.

Een huis vraagt wel een goede ventilatie. Dit gebeurt best gecontroleerd met speciaal voorziene toevoerroosters en afvoerkanalen die het binnenklimaat gezond houden.

Verwarming
Na raming van de gratis warmte van de zon en andere bronnen zoals van apparatuur en bewoners kan je kiezen voor klassieke radiatorverwarming met een hoogrendemenstketel of voor aparte kachels. Je kan ook kiezen voor een tegelkachel met stralingswarmte. Ook bij centrale verwarming kan je kiezen voor stralingswarmte uit vloerverwarming of warmtemuren. Je kan een combinatie voorzien met zonnewarmte, via de installatie van zonnecollectoren en een groot voorraadvat.

Warm water
Voor het sanitair warm water is de zon een ideale verwarmingsbron. Enkele vierkante meters zonnecollectoren, een soepel bijverwarmingssysteem, een slim regelsysteem en de zon kan haar werk doen. Enkel de prijs zou je kunnen tegenhouden. Zonneboilers worden in Nederland echter warm aanbevolen door de overheid. Kopers krijgen er een flinke subsidie. In Vlaanderen blijft het voorlopig vooral interessant voor zelfbouwers, hoewel meer en meer gemeenten en intercommunales ook subsidies beginnen te geven.

Ramen en deuren
Voor ramen wordt veel hardhout gebruikt. Dit kan afkomstig zijn uit het Amazonegebied of uit andere oerbossen zoals deze van Canada: een praktijk van kaalslag waaraan halt dient toegeroepen te worden. Er zijn alternatieven: Europees of ook Noord-Amerikaanse hardhout uit specifieke productiebossen. Je kan kiezen voor berken, beuken, Europees eiken, esdoorn, essen, kerseboom, linde, notenboom, plataan of Amerikaans grenen.

Pleisteren
De pleisterlaag wordt best niet aangebracht met KNAUF Goldband, dit gips is licht radio-actief. In de bio-winkel vind je gezondere alternatieven.

Sanitair
Je kan voor je lavabo en wc kiezen voor geëmailleerd staal en kunststof die meer grondstoffen en energie vragen dan porselein.Voor de afvoer kies je best voor de zwarte polyethyleenafvoeren die in de productie- en afvalfase minder problemen veroorzaken dan de grijze pvc-buizen.

In de douche plaats je een spaardouchekop.

Een apart leidingsysteem dat regenwater uit een regenput haalt, kan ervoor zorgen dat je je leidingwater enkel gebruikt waarvoor het eigenlijk dient: om te drinken en te koken.
Je hebt naast dubbele leidingen dus een regenput en een pomp nodig. Samen met een doorstroombegrenzer op de wc en de kranen dring je je waterverbruik drastisch terug. Met die investeringen spaar je op korte termijn milieu, energie én geld.

Vloeren
Een gunstig milieu-etiket hangt er aan de traditionele tegels en de massieve plankenvloer. Je kan kiezen voor één van de vroegere houtsoorten, of voor esdoorn en grenenhout. Bij het gebruik van laminaatparket informeert men zich best over de samenstelling van de gebruikte lijmen en de slijtvaste afwerkingslaag.

Zachte vloerbedekkingen worden gemaakt op basis van natuurlijke materialen (kurk, linoleum, wollen tapijt, vilt, kokos- of sisalmat) of kunststoffen (vinyl met polyvinylchloride, kunstrubber en diverse synthetische tapijtvezels zoals nylon, polyester, acryl). De keuze voor natuurlijk of synthetisch is niet zo wit-zwart als het op het eerste gezicht lijkt: bij de plaatsing van kurktegels moet men erop letten dat de gebruikte lijm en vernis mens- en milieuvriendelijk zijn. De pvc-productie met als eindproduct vinylvloerbedekking staat slecht aangeschreven omwille van het chloorgebruik.
Maar ook een wollen tapijt heeft zo zijn nadelen: een hoge elektrostatische oplading en een mogelijke bron van allergieën.

Best is een houten vloer of parket, linoleum met een jute rug of kurk.

Decoratie
Verven en behangen kan al enkele jaren milieuvriendelijker dan vroeger. Je hebt de wateroplosbare acrylverven. Deze zijn beter dan de synthetische verven maar bevatten nog een geringe hoeveelheid petrochemische oplosmiddelen.

Natuurverven zijn wateroplosbaar en zonder giftige bestanddelen. Als bindmiddel worden plantaardige oliën, harsen of bijenwas gebruikt. En er zijn diverse kleurpigmenten, van plantaardige of minerale aard. Als oplosmiddel gebruikt men onder andere terpentijnolie van plantaardige oorsprong.  Je kan zelf mengen. Je dient er wel rekening mee te houden dat de vooropgestelde kleur kan variëren. Natuurverf werkt prachtig om op een basislaag te experimenteren met technieken op waterbasis zoals brushen of tamponeren.

Om de geschilderde muren waterresistent te maken (bijvoorbeeld keuken en badkamer) dien je ze dus wel nog een vernislaag te geven. Die vernissen zonder chemische oplosmiddelen (die oplosmiddelen bestaan uit vluchtige koolwaterstoffen die gevaarlijk zijn om in te ademen en de lucht vervuilen) vind je trouwens ook bij dezelfde bio-winkel.

Je vindt hier ook behangpapier met ingekapselde houtdeeltjes wat je kan verven. Daarnaast vind je er stoffen in natuurvezels (linnen, katoen en wol) of Japans papier, samengesteld uit plantaardige vezels, rijststro en grassen.

Meubelen
Ziezo, de vloer ligt er, de muren hebben een leuke kleur, nu kunnen de kamers ingericht worden.
Koop producten van een goede kwaliteit. Ook tweedehandsproducten kunnen kwalitatief goed zijn. Massieve houten meubelen  Ga eens langs bij de kringloopwinkel.
De meubelindustrie gebruikt massaal houtvezelplaten of multiplexplaten afgewerkt met een afwerkingslaag in fineer (een laagje echt hout) of kunststof (vb. witte melamine). Uit milieu-oogpunt is hier weinig op aan te merken als het hout niet uit een oerwoud komt.
De lijm in deze platen bevat echter formaldehyde. Dit materiaal gebruik je dus best niet in je slaapkamer om te voorkomen dat je elke nacht met de neus vlakbij deze uitwasemingen slaapt. Dat oplosmiddel is namelijk schadelijk voor mensen met een aandoening aan de luchtwegen. Voorkomen is beter dan genezen.

Na massief hout en triplex is MDF, houtvezels bijeengehouden door lijm, aangewezen materiaal.  Bij de productie komen er wel milieubelastend stoffen vrij. En ook uit MDF komt formaldehyde. Spaanplaat vraagt nog meer lijm en is ook nauwelijks te herbruiken. Staal en glas vragen veel energie bij de productie.
 

MEER INFORMATIE

Stichting Technologie: cursussen en studiewerk over milieu en energie. Cursus over gezond en zuinig bouwen, milieuvriendelijk huishouden, alternatieve energie, Blijde Inkomststraat 109, 3000 Leuven, 016/23.26.49, fax 016/22.87.94.

Vlaams Instituut voor Bio-Ecologisch Bouwen en Wonen: vereniging van bouwbiologen en architecten. Patriottenstraat 27, 2600 Berchem, tel + fax 03/239.74.23

MeMO, dienstencentrum voor Mens- en Milieuvriendelijk ondernemen, uitgever van De Groene Gids. De derde uitgave van de gids geeft je alle adressen van winkels met ecologische producten, adressen van bio-ecologische  architecten,... St. Erasmusstraat 17, 2140 Borgerhout, 03/271.04.00, fax 03/271.07.48.

De Koevoet, tijdschrift voor een duurzame levensstijl, Werkgroep technologie van het Vormingscentrum Dialoog, Blijde Inkomststraat 109, 3000 Leuven..

Bibliotheek van de Bond Beter Leefmilieu, Tweekerkenstraat 47, 1000 Brussel, 02/282.17.20, fax 02/230.53.89.

Bibliotheek van het OIVO, Riddersstraat 18, 1050 Brussel, tel. 02/547.06.11, fax 02/547.06.01, geopend op woensdag en donderdag.

Het eco-consumptieloket van de Stadswinkel, Sint-Goriksplein 24, 1000 Brussel, alle werkdagen geopend.
 
 

COLOFON   Deze brochure is gerealiseerd met de steun van de Europese Commissie, DG XXIV, Consumentenbeleid, van het Vlaamse Gewest, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en het Waalse Gewest.      Auteurs: De Bond Beter Leefmilieu en de Stadswinkel  Illustraties: Etienne Shréder  Verantwoordelijke Uitgever: Jean-Marie Beguin, OIVO, Riddersstraat 18, 1050 Brussel  Wettelijk Depot: C-1994-2492-39