Hiertoe heeft het OIVO een overzicht gemaakt van de standpunten van de verschillende organisaties, zich gedeeltelijk baserend op een advies van de Raad voor het Verbruik, dd. 12 januari 1993 (12), op publicaties van de verbruikersorganisaties die in de loop van de laatste 2 jaren verschenen (zie referentielijst) en op reacties van de organisaties op een eerste versie van deze tekst.

Het OIVO, het Onderzoeks- en Informatiecentrum van de Verbruikersorganisaties, is een instelling van openbaar nut die tot doel heeft technische hulp te verlenen aan de Verbruikersorganisaties, de consumptiefunctie te valoriseren en de consumentenbescherming te bevorderen. Het OIVO wordt gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken en beheerd door de erkende Belgische verbruikersorganisaties (zie lijst in bijlage).

Dit document vat de standpunten van de verbruikersorganisaties samen, evenals een aantal bedenkingen van het OIVO, maar het is geen gemeenschappelijke eisenbundel.
 

het recht op bescherming van de economische belangen;
het recht op bescherming van de gezondheid en veiligheid;
het recht op informatie en vorming;
het recht op herstel en schadevergoeding;
het recht op vertegenwoordiging.

Wat het laatste punt betreft zijn de verbruikersorganisaties en het OIVO verheugd over het feit dat ze hun standpunt inzake milieutaksen kunnen toelichten. Ze betreuren immers dat ze bij de totstandkoming van de milieutakswetgeving niet geconsulteerd werden en hebben uitdrukkelijk te verstaan gegeven dat ze in de toekomst bij het overleg inzake de toepassingsmodaliteiten en aanpassingen wensten betrokken te worden (12, 13).

Hoewel niet alle verbruikersorganisaties op alle punten hetzelfde standpunt delen over de milieutaksen en ze soms met argusogen naar de ontwikkelingen kijken, bestaat er nagenoeg eensgezindheid over het feit dat er iets dient gedaan te worden aan de steeds groter wordende afvalberg en een rationeel gebruik van de grondstoffen. Milieutaksen zijn daartoe een belangrijk instrument, maar zeker niet het enige. Andere beleidsinstrumenten dienen complementair aangewend te worden. Bovendien mag niet alleen de consument opdraaien voor de afvalverwerkingskosten. De lasten moeten eerlijk verdeeld worden tussen alle economische actoren.

Wat betreft de toepassing van de milieutaksen, hebben de verbruikersorganisaties hun bedenkingen en voorwaarden. Vooral de economische bescherming, de gezondheid van de consument en het recht op informatie liggen de organisaties nauw aan het hart.

Sommige organisaties menen dat beter op Europees niveau initiatieven worden ontwikkeld om de concurretiekracht en de tewerkstelling niet in het gedrang te brengen (2, 4, 12, 13, 14, 21) en om het grensoverschrijdend karakter van de afvalproblematiek te kunnen beheersen. (20) De rol van de Europese Unie dient er uit te bestaan een algemeen kader aan te reiken waarin de lidstaten hun eigen milieufiscaliteit kunnen ontplooien. (19) Het Belgische milieutaksinitiatief kan zo'n Europese aanpak, die vorm krijgt met bijvoorbeeld de richtlijnen 'Verpakkingen' en 'CO₂-taks', echter in een stroomversnelling brengen. (6) De voorsprong die wordt genomen op onze belangrijkste handelspartners door de invoering van de milieutaksen kan op termijn ook een verbetering van onze concurrentiepositie op de Europese markt betekenen. (16)
 

Er moet strikt gewaakt worden over de directe en indirecte gevolgen van de milieutaksen op het gezinsbudget. (12, 17, 19) Een aantal verbruikersorganisaties eisen daartoe een voorafgaande studie die de effecten bestudeert om na te gaan dat niet bepaalde verbruikersgroepen specifiek getroffen worden. (10) Er zal bijzondere aandacht moeten worden geschonken aan de meest kwetsbare groepen: lage inkomens, bejaarden, grote gezinnen, gezinnen zonder vervoermiddelen,... (12, 13, 17, 19) Zeker waar de milieutaksen worden toegepast op basisproducten (en hun verpakkingen) die niet uit de gezinsaankopen kunnen weggedacht worden zal een bijzondere voorzichtigheid aan de dag moeten gelegd worden (13) 

Ook mogen niet alleen de verbruikers integraal opdraaien voor de omschakeling van de productieprocessen en de duurdere afvalverwerking. Er dienen goede controlemiddelen ontwikkeld te worden om de oorzaken van de prijsstijgingen te achterhalen. Een streng toezicht en een efficiënte prijzenpolitiek zijn van primordiaal belang. (10, 13)
 

De milieutaksmaatregelen hebben een gedragssturend objectief en zijn een drukkingsmiddel, geen doel op zich. (23)
 

De consument betaalt momenteel trouwens nog via talloze andere wegen voor zijn afvalverwijdering: gemeentelijke huisvuilophaling, gewestelijke afvalbelasting, via de aankoopprijs, getakseerde vuilniszakken, selectieve ophalingen, enz... Dit wil zeggen, verschillende keren voor dezelfde dienst. (9, 13, 15, 17, 19, 20) Er dient bijgevolg een grotere doorzichtigheid te komen van de diverse milieubelastingen. Zo'n transversale analyse kan beletten dat men milieutaksen als alibi gaat gebruiken om andere uitgaven te financieren. (15, 19)

Een volledige internalisering van de afvalverwerkingskosten is belangrijk (17, 19), evenals een eerlijke verdeling van de lasten en verantwoordelijkheden tussen de verschillende economische actoren. Niet alleen de consument mag geresponsabiliseerd worden. (8, 10, 12, 13, 15) Het principe van de vervuiler betaalt geldt ook hier. (5, 6, 16, 17, 19, 21) Veeleer moeten de bedrijven (producenten, invoerders en verdelers) die milieubelastende producten op de markt brengen aangepakt worden. (10) De internalisering van de externe milieukosten dient te gebeuren in de plaats van de productieketen waar ze veroorzaakt worden. (19)
 

De consument zelf dient terzake trouwens een actieve rol te spelen zoals voorzien is in het vijfde Europees Milieuactieprogramma. Duurzame verbruikswijzen dienen aangemoedigd te worden (20) en economische instrumenten zijn daartoe, naast een breed en diepgaand productbeleid net als opvoeding en informatieverstrekking aan de consument, belangrijk. (1, 8, 10, 15, 16, 17, 19) De milieutakswetgeving kan gezien worden als een onderdeel van het (federaal) productbeleid. (23) De vermindering van de afvalberg is daarbij een prioriteit. (6, 15, 16, 20, 21, 23)

Milieubescherming in het algemeen en het principe van de milieufiscaliteit in het bijzonder mogen evenwel niet tot één bepaald beleidsdomein beperkt worden of blijven, (8, 13) maar dienen transversaal op alle andere domeinen geïntegreerd te worden. Milieumaatregelen op zich mogen trouwens ook niet beperkt worden tot het instrument milieufiscaliteit alleen. Ook verordenende maatregelen en culturele instrumenten kunnen in de 'beleidsmix' aangewend worden. (12, 14, 17, 19)
 

Wat de vloeibare levensmiddelen betreft, moet er aandacht worden geschonken aan de waarborg die de verpakking dient te bieden voor het behoud van de kwaliteit van de producten tijdens het transport, het bewaren ervan en de handel (aspecten inzake volksgezondheid, hygiëne en veiligheid van de consument). (12, 17, 18, 20)
 

De initiatieven die ondernomen worden moeten wetenschappelijk onderbouwd zijn. De verbruikersorganisaties sturen aan op het gebruik van betrouwbare, onafhankelijke en kwalitatief hoge milieubalansen en de ontwikkeling van normen terzake. (2, 6, 10, 12, 17, 18, 21) Het onderzoek naar milieubalansen moet daartoe verder ontwikkeld en genormaliseerd worden. (12, 13, 17)

De wetenschappelijke studies die het beleid schragen dienen onafhankelijk van de economisch betrokkenen te zijn opgesteld. Dit is een noodzakelijke garantie voor objectiviteit. (8) De realisatie van onafhankelijke studies vereist de steun van bevoegde openbare onderzoeksinstellingen met een voldoende hoge betoelaging. 

Het productbeleid dient te kaderen in een globale aanpak die het louter ecologische overschreidt. Milieubalansen zijn slechts een hulpmiddel voor het nemen van beslissingen. De eindbeslissing mag niet alleen afhangen van de resultaten van de milieubalansen, maar dient door de politieke verantwoordelijken te worden genomen, mee op basis van andere (socio-economische) factoren. (22) Bovendien wensen de verbruikersorganisaties dat de belangengroepen actief bij het besluitvormingsproces betrokken worden en dat de nodige middelen te worden vrijgemaakt voor deze participatie. (22)

Afvalverwerking

Vermits nog geen volledige en goed onderbouwde milieubalansen beschikbaar zijn is het moeilijk te bepalen welke afvalverwerkingsmethodes het meest milieuvriendelijk zijn. Bovendien hangt dit sterk af van de ophalings- en verwerkingssystemen die voor verpakking(safval) voor handen zijn. Een aantal verbruikersorganisaties bevelen een volgorde voor de oplossing van het afvalprobleem aan: afvalbeperking, maximaal hergebruik, herwinning en bevordering van milieuvriendelijke afvalverwerking en -verwijdering (1, 11, 16, 17), terwijl anderen liever de bedrijven verplichten tot een terugname van verpakkingen (responsabilisering van de bedrijven) ter heraanwending en daarbij een zekere verhouding hergebruik/recyclage doen respecteren. (6, 12)

In de meeste gevallen zal de afvalproblematiek eerder beïnvloed worden door de samenstelling en de hoeveel verpakking, dan door de aard van de inhoud. (Tenzij in het geval van gevaarlijke producten) Het is bijgevolg dan ook logischer dat de taksen worden uitgewerkt in functie van de materialen dan van de inhoud.

Drankverpakkingen

Een aantal verbruikersorganisaties hekelen de discriminatie die er bestaat ten aanzien van sommige drankverpakkingen (12, 17) en in het bijzonder t.a.v. PVC (6, 18, 21, 24).

De voorlopige niet-taksatie van bepaalde verpakkingen dreigt ook een discriminatie te veroorzaken. De consument zou ervan overtuigd kunnen zijn dat deze verpakkingen de meer milieuvriendelijke alternatieven zijn. Op termijn kan dit leiden tot drastische veranderingen in de consumptiegewoonten in een richting tegenovergesteld aan de nagestreefde doelen. Het is belangrijk dat de Opvolgingscommissie voor de milieutaksen snel werk maakt van voorstellen tot milieutaksering van de voorlopig nog buiten de wet vallende drankverpakkingen (16), met het oog op een zo gelijktijdig mogelijke invoering van de milieutaksen voor alle types verpakkingen.

Een aantal organisaties menen echter dat men toch ergens moet beginnen en dat een aantal maatregelen alvast beter zijn dan geen, men kan niet eeuwig blijven wachten op nieuwe maatregelen en wetenschappelijke studies. (5) Achteraf kunnen maatregelen altijd worden bijgeschaafd. Er wordt bijgevolg aangedrongen op een snelle invoering van de milieutaksen (11).

De taksatie zou trouwens op basis van de milieu-impact van de verpakkingen dienen te gebeuren. Het is onlogisch dat met het huidige voorstel (taksatie op basis van het volume en dan nog afhankelijk van de aard van de inhoud) een kleine zwaar milieubelastende verpakking minder getakseerd zou worden dan een grote weinig milieubelastende. Of, als voorbeeld: twee wegwerp 1-literflessen die het milieu praktisch twee maal meer belasten dan een wegwerp 2-literfles van hetzelfde materiaal worden voor hetzelfde bedrag getakseerd! Met het oog op gebruiksvriendelijkheid is het daardoor zelfs logisch dat producent zouden overstappen op kleinere en dus meer milieubelastende verpakkingen! (17)

De keuzes dienen in functie van de bestrijding van oververpakkingen (hoeveelheid, nut, functie, materialen,...) dienen te gebeuren. (17) Bijgevolg dienen de heffingsniveaus eerder worden vastgelegd op basis van de materialen dan op basis van de aard en het volume van de inhoud. De overgangsmaatregelen betreffende de de percentages heraanwending, en de evolutie ervan, dienen echter wel rekening te houden met de eigenheden van de betrokken sectoren. In ons land zijn voor een aantal dranken bijvoorbeeld reeds uitgebreide statiegeldsystemen in werking en voor andere niet.
 

De invoering van de milieutaksen dient daarom gepaard te gaan met een voorlichtings- en bewustmakingscampagne naar de verbruikers. Deze campagne moet grootschalig, zijn en gedurende lange tijd regelmatig herhaald worden. Om efficiënt te zijn zal ze moeten aangepast zijn aan de diverse socio-economische bevolkingslagen. De campagne zal ook duidelijk moeten zijn en objectieve en volledige informatie geven: principe, doel, alternatieven, belastingsniveaus, behaalde resultaten,...

De uitwerking en uitvoering van bewustmakings- en voorlichtingscampagnes dienen toevertrouwd te worden aan organisaties die goed ingeplant zijn in de consumentenwereld en niet, zoals maar al te vaak, aan reclame bureaus. De consumentenorganisaties zien immers inzake informatieverstrekking en opvoeding voor zichzelf, als verdedigers van de consumentenbelangen en met de kennis die ze bezitten over het consumentengedrag, een belangrijke rol weggelegd. (12, 15)
 

Een globale inventarisatie en een analyse van milieulogo's en -beweringen dient uitgevoerd te worden vermits hun steeds uitbreind aantal verwarring zaait: de gebruikte symbolen en slogans zijn zeer talrijk, hun betekenis niet steeds voor de hand liggend en commerciële argumenten niet steeds te onderscheiden van de reglementaire vermeldingen. Regionale keurmerken prijken naast federale, Europese, commerciële of keurmerken uit andere landen. Bovendien weet de consument in de meeste gevallen niet of de vermeldingen en keurmerken slaan op de verpakking of het product.

Naast de voorziene milieutakslogo's voorzien in de wet, eist één verbruikersorganisatie ook de verplichting om op de etiketten de samenstelling van de verpakkingsmaterialen en de kostprijs van de verpakking te vermelden. (11)